Права на канфідэнцыяльнасць супраць права на жыццё

У мінулым годзе група экспертаў “Лабараторыі Касперскага” прызнала“УКантакце” самай небяспечнай сацыяльнай сеткай для дзяцей, якая аказалася лідарам па ўтрыманні і даступнасці шкоднага зместу сярод іншых вядомых сетак. Падчас даследаванняў, якія доўжыліся на працягу тыдня, эксперты высветлілі, што падлетак, які праводзіць свой час у гэтай сацыяльнай сетцы, мае ўсе магчымасці сутыкнуцца з ашуканцамі, педафіламі, можа быць запужаны і падвергнуты маральнаму насіллю. Акрамя таго, на яго старонках неверагодна шмат фармальна забароненых груп, якія нясуць шкодны і разбуральны кантэнт для іх удзельнікаў, большасць якіх — непаўналетнія.

Аналізуючы выбух нездаровых інтарэсаў

Пра тое, што змест некаторых сеткавых груп не толькі разбуральны, але часта яшчэ і процізаконны, добра вядома Аляксандру Ластоўскаму, прэс-сакратару ГУУС Мінгарвыканкама. Ён на працягу некалькіх апошніх гадоў амаль штодзень падарожнічае па самых патаемных кутках сацыяльных сетак, адсочваючы крымінальныя і небяспечныя захапленні падлеткаў. Накопленымі ўражаннямі і прафілактычнымі парадамі аўтар падзяліўся з аўдыторыяй, большую частку якой склалі педагогі і бацькі, у асабістым блогу ў “Жывым часопісе”, якому даў назву “Сацыяльная сетка: заметкі на сцяне”.
“Такую інфармацыю я пачаў збіраць даволі даўно, — расказвае Аляксандр Андрэевіч. — Але на мінулы год прыйшоўся пік такіх страшных і неадэкватных захапленняў падлеткаў. Правакацыйныя праекты па знішчэнні людзей, групы смерці і прыхільнікаў серыйных маньякаў, розных догхантараў і чайлдхейтараў, якія прапагандуюць нянавісць да жывёл, жанчын, у прыватнасці, жанчын-маці, часта гучаць зневажанні ў адрас ветэранаў — і гэты пералік, на жаль, можна працягваць доўга. Юнакі і дзяўчаты самі ствараюць гэтыя клубы ў сацыяльных сетках і далучаюцца да ўжо створаных.
У такіх групах падлеткі знаходзяць аднадумцаў, падтрымку. Кагосьці гэта ўмацоўвае, дае адчуць, што такіх шмат, для многіх гэта становіцца гульнёй. Па сутнасці, такія групы ў сацсетках — гэта механізм для надання ўпэўненасці падлетку і падштурхоўвання яго да канкрэтных дзеянняў. А калі падлеткі хочуць гэта абмяркоўваць, яны гэта будуць рабіць. І сацыяльныя сеткі — самае даступнае для гэтага месца”.
На агітацыю, прапаганду жорсткасці ў інтэрнэце сталі звяртаць увагу і псіхолагі. Але часта ў віртуальным свеце падлеткі больш гераічныя, чым у рэальным.
“Сустракацца з праблемай удзелу ў такога роду групах у сацыяльных сетках нам часцей даводзіцца апасродкавана, — гаворыць псіхолаг клінічнай лабараторыі Мінскага гарадскога дзіцячага псіханеўралагічнага дыспансера Вольга Васільеўна Навуменкава. — Напрыклад, з праблемай папулярнасці ў сетцы клубаў аматараў мучыць жывёл да нас звярталіся ўдзельнікі таварыства аховы жывёл “Эгіда”. Як правіла, падлеткі не гавораць, што яны зарэгістраваны ў такога роду групах, часцей проста называюць сеткі, у большасці выпадкаў гэта “УКантакце” ці “Аднакласнікі”. Але магу дакладна сказаць, што падлеткі, якія захапляюцца, напрыклад, вампірскімі хронікамі і фільмамі жахаў, на прыёме ў нашым дыспансеры бываюць вельмі часта. Яны таксама ствараюць свае клубы, групы, абменьваюцца інфармацыяй, апранаюцца і выглядаюць адпаведна”.

Клубы з небяспечнай тэмай

Калі гаварыць пра дэструктыўныя групы, то ў безумоўных лідарах — групы, прысвечаныя тэме падлеткавых суіцыдаў. “УКантакце” “квітнее” больш за 1300 клубаў, прысвечаных гэтай тэме. Большасць удзельнікаў гэтых клубаў — падлеткі, у адных — 50 удзельнікаў, у іншых — дзясяткі тысяч. Па даных Сусветнай арганізацыі аховы здароўя, у Еўропе самагубствы сярод людзей ад 15 да 35 гадоў займаюць другое месца пасля няшчасных выпадкаў. Даволі востра стаіць гэтая праблема і ў Беларусі, і не апошнюю ролю ў гэтым адыгрываюць сацыяльныя сеткі.
Цяжка сказаць, ці з’яўляюцца клубы самагубцаў прамым парушэннем закона, ці ўсё ўкладваецца ў артыкул Канстытуцыі пра свабоду меркаванняў, але ў краіне, дзе востра стаіць дэмаграфічная праблема, падобныя клубы ўяўляюць сабой відавочную пагрозу. І гэтая пагроза, ва ўсялякім выпадку як публічная і масавая з’ява, мабыць, павінна быць ліквідавана. Мы вельмі асцярожна ставімся да спроб абмежаваць канстытуцыйныя свабоды, але, мабыць, спыненне прапаганды добраахвотнага пакідання жыцця не павінна ўспрымацца так.
У сацыяльных сетках актыўна блакіруюцца групы, прысвечаныя самагубствам і ўсяму, што з гэтым звязана. Так, кіраўніцтва папулярнай сацыяльнай сеткі “УКантакце” ўжо закрыла мноства падобных груп. На такія меры кіраўніцтва інтэрнэт-рэсурсу пайшло пасля шэрага падлеткавых самагубстваў на тэрыторыі Расіі.
“Безумоўна, вырашыць праблему, проста заблакіраваўшы групу, нельга, але паменшыць яе маштабы ўсё ж можна. Праблема часткова вырашальная, калі кіраўніцтва сеткі, якое знаходзіцца ў Расіі, будзе своечасова рэагаваць. Але калі падобная група дзейнічае на тэрыторыі байнэту, то вельмі складана яе адсачыць і своечасова заблакіраваць, — гаворыць Аляксандр Ластоўскі. — Насцярожвае не столькі колькасць гэтых груп, колькі іх напаўненне: падлеткі сур’ёзна, грунтоўна, дэталёва абмяркоўваюць спосабы пакідання жыцця і кожны спосаб нават аналізуюць. Дзеці і падлеткі просяць падзяліцца адчуваннямі, даюць адно аднаму парады. На такую выбухованебяспечную тэму яны гавораць не тэарэтычна, а практычна. І ў маёй практыцы былі прыклады, калі тыя, хто ўчыніў самагубства, уваходзілі ў гэтыя групы і абмяркоўвалі такія рэчы.
Рашыцца на самагубства, на мой погляд, вельмі складана. І калі падлетка, які выношвае такія думкі, не падтрымліваць, не раіць, як гэта лепш зрабіць, то чалавек можа знаходзіцца ў пагранічным стане, але не зробіць вырашальны крок у прорву. Іншая справа, калі яго падбадзёрваюць сябры па клубу: “Давай, мы будзем табой ганарыцца, выкладзем твае фота, будзеш у нас у аўтарытэтах”. У падлеткаў, моладзі многія захапленні носяць дастаткова радыкальны характар: калі задумаў, адступаць нельга. Падлеткі не “абрастаюць” такімі сацыяльнымі якарамі, як сям’я, адказнасць перад блізкімі, роднымі”.
“Прычын, якія вымушаюць дзяцей ісці на такі крок, — шмат, — гаворыць Вольга Навуменкава. — Але адна з самых частых у тым, што для большасці падлеткаў важна належаць пэўнай групе, і чым больш яна неардынарная, тым лепш. Дзеці, якія пайшлі на гэты крок і былі ў такіх групах, расказваюць, што цягі да актыўнасці ў гэтых групах у іх не было і суіцыдальныя думкі яны не дэкларавалі. Але тут спрацоўвае славутае “за кампанію”. Гэта для падлеткаў — эпатаж. Як бы гэта ні выглядала, для некага варыянт вылучыцца — займацца спортам, а для некага — быць удзельнікам клуба прыхільнікаў суіцыду”.

Псіхолагі да настаўнікаў у памочнікі

Дарэчы, амерыканская сацыяльная сетка Facebook запусціла сэрвіс, які дазваляе карыстальнікам паведамляць пра дэпрэсіўны стан сваіх сяброў. Той, хто ўбачыў змрочны запіс ці статус у свайго сябра, можа націснуць на спецыяльную спасылку, і аўтару песімістычнага паведамлення прыйдзе пісьмо ад адміністрацыі сацсеткі. У лісце яму прапануюць звярнуцца да псіхолагаў. У айчынных сацсетках такога сэрвісу няма, ёсць толькі групы, удзельнікі якіх гатовы падзяліцца парадамі, як справіцца з нежаданнем жыць.
Эфектыўнасць такой паслугі выклікае вялікія сумненні: наўрад ці хто скарыстаецца парадай і пойдзе да псіхолага, а нашы суайчыннікі — тым больш. Па словах Вольгі Навуменкавай, падлеткаў з такога роду праблемамі ў кабінетах псіхолагаў — адзінкі. Найчасцей менавіта спецыялісты праводзяць прафілактычную работу ў школах. Але гэта надзвычай тонкая тэма, з ёй трэба абыходзіцца вельмі асцярожна, бо прафілактыка павінна быць граматнай, каб спрацоўвала на выкараненне выпадкаў суіцыдаў, а не на павелічэнне іх колькасці, дзейнічаючы як заклік паспрабаваць ці выклікаць цікавасць да гэтай тэмы.
“Ні адзін псіхолаг не прыйдзе непасрэдна да падлетка, скажам, з лекцыяй пра суіцыды — гэта абсалютнае табу, — гаворыць Вольга Васільеўна. — Такога роду інфармацыя, калі трапляе на лабільны падлеткавы розум, можа ўспрымацца зусім неадэкватна і толькі падштурхне да эксперыментаў. Мы, псіхолагі, супрацоўнічаем выключна з бацькамі, педагогамі і псіхалагічнымі службамі школы. Як клінічная структура мы можам абазначыць эмацыянальныя і паводзінскія маркеры, якія паказваюць, што з падлеткам адбываецца нешта не тое, падказаць, што павінна насцярожыць бацькоў, на што звярнуць увагу педагогам, як зразумець, што дзіцяці неабходна дапамога, і як у гэтых выпадках дзейнічаць, як будаваць размову з падлеткам, куды звярнуцца бацькам і педагогам.
Калі дзіця знаходзіцца ў крызісе, мяняюцца паводзіны і адносіны да вучобы, эмацыянальны стан, узаемаадносіны з навакольнымі. Напрыклад, было ціхае, спакойнае дзіця, і раптам яно пачынае паводзіць сябе агрэсіўна, неадэкватна, перастае прызнаваць аўтарытэты. Мы просім заўсёды звяртаць увагу на псіхатраўміруючыя сітуацыі: гэта бацькі, якія злоўжываюць алкаголем, развод ці смерць аднаго з бацькоў, перадача дзіцяці ў апякунскую сям’ю. У кожным выпадку трэба дзейнічаць індывідуальна.
Часта мы прыходзім па запыце ў школы. Але калі дзіця знаходзіцца ў бязвыхаднай сітуацыі, калі яму трэба выгаварыцца, яму карысней ананімная размова з псіхолагам. Мы даём цэлы спіс службаў, у якія можна звяртацца ў розных сітуацыях. Мы расказваем, як праходзяць кансультацыі, прыносім літаратуру, якую распрацоўвалі сумесна з ЮНЕСКА, у праватнасці, пра неардынарныя дзіцячыя захапленні, разнастайныя субкультуры. І, канечне, раім усім педагогам згуртоўваць клас, быць у курсе дзіцячых спраў, актыўна супрацоўнічаць з бацькамі, ствараць умовы, пры якіх кожнае дзіця будзе ўпэўнена, што яго пачуюць і зразумеюць”.

Давярай, але правярай

Калі мы гаворым пра тое, як стаць сябрам дзіцяці, то часцей гаворым пра давер. Менавіта ў яго недахопе ўпікаюць дарослых, у прыватнасці, бацькоў, самі дзеці. Але тэме суіцыдаў як ніякай іншай падыходзіць выраз “Давярай, але правярай”.
“Сёння для дзяцей даступна мноства згубнай інфармацыі, таму нельга адпускаць дзіця ў вольнае плаванне, — гаворыць Аляксандр Ластоўскі. — Я — бацька, які вельмі добра ведае, з чым сутыкаюцца нашы дзеці ў інтэрнэце, перакананы, што адключаць інтэрнэт ці забараняць карыстацца камп’ютарам — не выйсце. Лепш час ад часу праглядаць гісторыю зносін свайго дзіцяці, гісторыю наведвання старонак, цікавіцца, у якія групы яно ўваходзіць, якой лексікай там карыстаецца, якія карцінкі рэпосціць на сцяну, у якіх абмеркаваннях бярэ ўдзел. Рабіць гэта трэба, каб не згубіць дзіця. Так, магчыма, гэта парушэнне правоў дзіцяці, але, калі гаворка ідзе пра такія рэчы, мабыць, гэта неабходна. Калі бацька бачыць, што дзіця пайшло па слізкім шляху, ён проста абавязаны растлумачыць дзіцяці, што жыццё куды важней. Праўда, каб аднойчы не было позна, не варта даваць з самага дзяцінства дзецям занадта многа свабоды: трэба з самага нараджэння заваёўваць аўтарытэт, каб пры выпадку мець магчымасць сказаць сваё вырашальнае бацькоўскае “не”. Ніякія забароны, ніякія праваахоўныя органы не дапамогуць. Толькі бацькі могуць дапамагчы дзіцяці разабрацца ў інтэрнэт-павуціне, каб аднойчы дзеці не заблыталіся ў ёй канчаткова”.

Святлана НІКІФАРАВА.