Маляванне — забытая мова дзяцінства

Сучасныя дзеці вельмі хутка губляюць цікавасць, мысляць урыўкамі і не могуць доўга канцэнтравацца на ўроках. Псіхолагі назвалі гэта кліпавым мысленнем, а педагогі ламаюць галаву над тым, як падтрымліваць увагу ў класе.

Адзін са спосабаў — візуалізацыя, графічная перадача ідэй. Пакаленне Z — візуалы, яны працуюць з малюнкамі лепш, чым з тэкстам, напісаным або расказаным. Гэта і можна выкарыстаць на занятках. Як асвоіць мастацтва выяўлення думак у лёгкіх замалёўках, мы спыталі ў скрайбера і скетчноўтара, сузаснавальніцы студыі BeVisual Настассі Іўко.

Нататкі для сябе і іншых

Калі спытаць у дарослых, ці ўмеюць яны маляваць, большасць адкажуць адмоўна. Калі задаць тое ж пытанне першакласнікам, яны адгукнуцца дружным “так” ды яшчэ зірнуць на цябе з лёгкім непаразуменнем: маўляў, навошта такое пытаць, адказ жа відавочны! І гэтак жа аднадушна, як самі дарослыя, дзеці гавораць, што іх бацькі маляваць не ўмею ць. Тлумачаць гэта па-рознаму: маме няма калі, тата шмат працуе, яму не да алоўкаў. У маёй суразмоўніцы сваё абгрунтаванне: дарослыя забылі, як выкарыстоўваць малюнкі ў якасці мовы.

— Дзецям дастаткова лістка і ручкі — і яны будуць маляваць, расказваць бясконцыя гісторыі. Для іх гэта камунікацыя, — упэўнена Настасся. — У школе гэта мяняецца: мы забываем, што калісьці для нас маляванне было мовай, і пачынаем успрымаць яго як выяўленчае мастацтва.

Між тым малюнкі могуць быць універсальным спосабам хутка даносіць інфармацыю. Мы карыстаемся ім штодзень, калі бачым дарожныя знакі, шыльдачкі навігацыі на вакзалах і ў аэрапортах, іконкі на бытавой тэхніцы і экранах тэлефонаў. Асабліва дапамагаюць маляваныя падказкі ў замежнай краіне з незнаёмай мовай.

Ды такія ілюстрацыі робяць прафесіяналы, а звычайнаму чалавеку зусім не абавязкова валодаць спецыяльнымі праграмамі і інструментамі. Дастаткова ліста з ручкай ці маркерам або дошкі з крэйдай, каб авало­даць дзвюма эфектыўнымі тэхнікамі візуалізацыі — скрайбінгам і скетчноўтынгам.

Скетчноўтынг (ад англ. — “замалёўка” + “нататка”) — запіс праз малюнкі інфармацыі для сябе. У сшытку ці альбоме можна занатаваць цікавыя ідэі, зрабіць канспект кнігі ці лекцыі, скласці план на працоўны дзень ці, наадварот, на летнія канікулы. Маляваць можна як заўгодна, а пісаць — сваім прывычным, няхай і не самым акуратным, почыркам. Галоўнае, каб сам аўтар па сваіх кручках мог узнавіць інфармацыю, якую закладваў падчас малявання. Напэўна, самы распаўсю­джаны варыянт скетчноўтынгу — канспекты з блок-схемамі, прывычнымі табе аднаму абрэвіятурамі і скарачэннямі, дакладна структураванымі паняццямі і ідэямі. 

Скрайбінг адрозніваецца тым, што малюнкі робяцца для ўспрымання іншымі. Яны звычайна ярчэйшыя, трансліруюць зразумелыя для большасці гледачоў вобразы, прыцягваюць увагу і ўздзейнічаюць на аўдыторыю, каб пераканаць, зацікавіць, заклікаць да пэўнага дзеяння. Зараз скрайбінг папулярны на масавых лекцыях: спікер або асобны чалавек (скрайбер) занатоўвае на вялікім аркушы ці на дошцы ўсё, пра што ідзе гаворка. Часта скрайбер не ведае, да якой думкі лектар прыйдзе ў канцы выступлення, таму ўвесь малюнак — поўная імправізацыя.

У тэхніцы скрайбінгу выконваюцца і відэа. На YouTube карыстаецца попытам такі адукацыйны фармат: пакуль дыктар расказвае гісторыю з’явы ці тлумачыць складаны працэс, у кадры рука з маркерам ілюструе яго аповед простымі, нават прымітыўнымі малюнкамі.

Атрымліваецца, што кожны настаўнік, які замалёўвае крылы птушкі на ўроках біялогіі ці ўздзеянні сіл на цела на фізіцы, крыху скрайбер. Але навык можна разві­ваць і выкарыстоў­ваць яшчэ больш шырока. І для гэтага не трэба мастацкая адукацыя.

Квадрат, кружочак і чатыры палачкі

Каб маляваць самому і ву­чыць “разумным” канспектам школьнікаў, дастаткова валодаць пяццю простымі элементамі. Вывучаюць іх яшчэ ў дзіцячым садзе — гэта круг, квадрат, трохвугольнік, лінія і кропка. З базавых знакаў можна са­браць любую замалёўку: ад простага чалавечка — да складанай схемы сувязей паміж аб’ектамі.

— Каб падрыхтавацца да ўрока з элементамі скрайбінгу, можна загадзя сфарміраваць бібліятэку візуальных вобразаў, шаблоны, якімі прасцей будзе “жангліраваць” падчас выступлення, — тлумачыць Настасся.

Практыкаванне. Выпішыце на паперу наз­вы ўсіх паняццяў, прадметаў, з’яў, якія збіраецеся разглядаць на занятках. Побач паспрабуйце візуалізаваць іх. Спрашчайце да максімуму, каб лёгка было намаляваць і запомніць кожны вобраз. Калі нешта выклікала складанасці, можна пашукаць ідэі ў работах дызайнераў. Яны прафесійна аналізуюць паняцці і звязаныя з імі агульнапрынятыя асацыяцыі і афармляюць іх у простыя іконкі. У інтэрнэце шмат сайтаў з гатовымі іконкамі, дзе заўсёды знойдуцца цікавыя рашэнні.

Пасля таго як своеасаблівы слоўнік сфарміраваны, трэба адкласці сшытак на тыдзень, а затым, не падглядваючы на іконкі, вярнуцца і занатаваць паняцці, намаляваныя раней. Атрымаюцца вашы індывідуальныя вобразы, зразумелыя і іншым. Вам будзе лёгка выкарыстоўваць іх на ўроку, а вучням  — прасцей іх запамінаць і ўзнаўляць. 

Прафесійныя скрайберы раяць нават заводзіць асобную старонку нататніку (скетчбуку) для такіх візуальных набораў. Туды збіраюць і чужыя малюнкі, якія падаліся ўдалымі і карыснымі. Гэта дапамагае натхніцца, а таксама развівае крэатыўнае мысленне.

Выкарыстанне візуальных вобразаў не толькі дапамагае падтрымліваць увагу дзяцей, але і спрашчае запамінанне складаных тэрмінаў і ўзаемасувязей, працуе як мнематэхніка. Акрамя таго, робячы ўласныя нататкі ў тэхніцы скетчноўтынгу, школьнікі вучацца самі знаходзіць і будаваць такія ўзаемасувязі, раздзяляць комплексныя паняцці на больш простыя, вызначаць галоўнае. Калі абагульніць — дзеці вучацца працаваць з інфармацыяй. Такі навык спатрэбіцца і ў падрыхтоўцы да экзаменаў, і на лекцыях ва ўніверсітэце, і проста падчас чытання навуковай літаратуры.

Дзмітрый МАКАРЧУК, настаўнік Ліцэя БДУ:

“Я выкладаю беларускую мову і многа ўвагі на ўроках удзяляю вывучэнню асобных слоў і лексікі ўвогуле. Скетчноўтынг — вельмі эфектыўны інструмент для ўспрымання і запамінання новых для дзяцей слоў.

Напрыклад, мы выкарыстоўваем рэбусы: ад зін вучань малюе нешта на дошцы, астатнія адгад­ваюць. Для праверкі разумення вывучанай лексікі раздаю аркушы са словамі, каб вучні пад кожным намалявалі, што яно азначае”.

І топ-менеджару, і настаўніку

— Візуальная камунікацыя — гэта інструмент. Кожны можа адаптаваць яго да сваіх прафесійных патрэб, — расказвае Настасся.

Напрыклад, менеджары вучацца на занятках нашай субяседніцы графічнай фасілітацыі — арганізоўваць пры дапамозе замалёвак агульнае абмеркаванне пытання ў камандзе. Часта людзі думаюць, што разумеюць ідэі адзін аднаго, але, калі бяруць у рукі аловак, ва ўсіх атрымліваюцца розныя малюнкі. Калі зрабіць малюнак у самым пачатку сустрэчы, зразумець агульную ідэю становіцца нашмат прасцей.

Такія нататкі падрыхтаваў скрайбер на лекцыі па STEAM-адукацыі. Педагогі дзяліліся сваімі ўражаннямі ад адукацыйнай сістэмы ЗША, а мастак аб’яднаў іх у запамінальную схему.

— А цяпер, калі распрацоўваем курс для настаўнікаў, мы зразумелі, што ім патрэбны крыху іншыя спосабы выкарыстання скрайбінгу, — працягвае Настасся. — Ім падыходзяць абстрактныя аналогіі. Калі, напрыклад, педагог малюе нешта добра знаёмае (гамбургер, айсберг, горы і г.д.) і праводзіць аналогію паміж гэтым і новым складаным паняццем.

На ўроку важна рабіць замалёўкі хутка і паралельна з тлумачэннем тэмы, каб не згубіць каштоўны час. Карысна ўмець далучаць да працэсу дзяцей. Тая ж графічная фасілітацыя, якую выкарыстоўваюць менеджары, можа дапамагчы атрымаць зваротную сувязь ад вучняў і абмеркаваць на класнай гадзіне здаровы лад жыцця ці погляд на прафесійны поспех.

— Пачаць вывучэнне скрайбінгу і скетчноўтынгу я заўсёды рэкамендую з кнігі заснавальніка гэтага напрамку Майка Роўдзі “Візуальныя нататкі”. Яна вучыць выкарыстоўваць базавыя элементы, структурна арганізоўваць свае запісы, — параіла Настасся. — Калі спадабаецца, пачытайце таксама кнігу-трэнінг расійскіх аўтараў П.Пятроўскага, М.Кутузавай і М.Любецкага “Скрайбінг. Растлумачыць проста”.

І, напэўна, галоўны сакрэт вывучэння візуалізацыі (як і любой іншай справы) — пастаянная практыка. Няхай зробленая на дошцы замалёўка і знікне пад анучамі старанных дзяжурных, але рука запомніць, як зразумела маляваць тое ці іншае паняцце. А добрым стымулам да самаадукацыі ста­нуць задаволеныя вучні, якія добра засвой­ваюць новыя тэмы, умеюць самастойна аналіза­ваць інфармацыю і тлумачыць яе іншым.

Мар’я ЯНКОВІЧ.
Малюнкі з архіва студыі BeVisual.