Цюльпаны, гладыёлусы?.. Толькі валуны!

Рознакаляровыя кветнікі і альпійскія горкі — самыя папулярныя элементы ландшафтнага дызайну. Аднак педагогам Велікасельскага ВПК “дзіцячы сад — базавая школа” Дзяржынскага раёна Мінскай вобласці захацелася бачыць на тэрыторыі роднай школы не толькі цюльпаны, гладыёлусы, нарцысы, хоць і пасаджаныя адмысловым чынам, хоць і з дзясяткамі колераў і сотнямі адценняў. “Можа, паспрабуем валуны? Калі ў суседніх школах кветкавая казка, дык у нас няхай будзе валуновая”, — вырашылі яшчэ ў 2007 годзе настаўнікі і запрасілі сталічнага майстра-каменячоса.

Жылі-былі камяні…

У выніку такога супрацоўніцтва атрымалася, як мінімум, арыгінальна. Каменная жар-птушка — раз, каменнае сонейка — два, каменны старац — тры, каменная азбука — чатыры, вобразы жыцця і здароўя ў камені — пяць, каменнае, але такое жывое і мілагучнае слова “Беларусь” — шэсць. Калі і далей пералічваць каменныя экспанаты (незвычайныя скульптуры з’яўляюцца менавіта экспанатамі школьнага краязнаўчага музея “Азбука роднай гісторыі і прыроды”, часткай экспазіцыі пад адкрытым небам), то гэты лік дасягне двух дзясяткаў. І створаны музейныя прадметы рукамі мінскага мастака-педагога Віталя Феадосьевіча Чарнабрысава пры актыўнай дапамозе настаўнікаў, вучняў, мясцовых жыхароў.
А пачалася велікасельская валуновая казка каля 10 гадоў назад. Значыць так: “У адной цудоўнай школе жылі-былі настаўнікі і вучні. Кожны дзень яны праводзілі ўрокі, выхаваўчыя мерапрыемствы. Асабліва ім падабалася ўпрыгожваць сцежкі, якія вялі ад брамы да школьнага ганка. Вясной дарослыя і дзеці высаджвалі кветкі, летам палолі клумбы, восенню збіралі насенне, зімой рыхтаваліся да чарговага сезона. І вось аднойчы на базе ўстановы адукацыі праходзіў міжнародны пленэр юных мастакоў. У маляўнічы куточак Дзяржыншчыны завіталі навучэнцы не толькі Дзяржынскай дзіцячай школы мастацтваў, але і госці з Мінска, Гомеля, Масквы. Падчас пленэру сённяшні дырэктар Велікасельскага дома народнай творчасці Наталля Мікалаеўна Ермаловіч пазнаёміла мясцовых настаўнікаў з Віталем Феадосьевічам. За размовай і нарадзілася ідэя афармлення прышкольнай тэрыторыі ў валуновым стылі”.

Замест фарбы і пэндзля — малаток і стамескі

Калі мастаку для творчай работы спачатку патрэбна набыць фарбы, пэндзлік, ліст ватману, то майстру-каменячосу — спецыяльныя малаткі, стамескі і, канечне, валуны. Але валун — гэта не ліст ватману, які свабодна прадаецца ў магазінах, і ў пакет яго не пакладзеш. Каб даставіць матэрыял у майстэрню, спатрэбіўся далёка не пакет і не рукзак, і нават не дарожная сумка, а самы звычайны МТЗ-82, у сэнсе, трактар “Беларус”. Менавіта на ім сталічны госць аб’ехаў разам з былым дырэктарам школы Алегам Антонавічам Заблоцкім навакольныя палі Вялікага Сяла, перацягаў на сваіх плячах тоны камення. І з гэтай тоны для стварэння казкі спатрэбілася прыкладна дзясятая частка. Справа ў тым, што не кожны валун падыходзіць. Некаторыя занадта моцныя, амаль не паддаюцца апрацоўцы, іншыя занадта крохкія. Аднак матэрыял быў выбраны, пачалася работа.
— Каменныя скульптуры ствараліся на працягу трох гадоў, калі Віталь Феадосьевіч перыядычна прыязджаў да нас на работу. У выніку тэрыторыю школы ўпрыгожылі такія кампазіцыі, як “АБВГДэйка”, “Беларусь”, “Адзінокі старац”, “Жыццё”, “Здароўе”, “Любоў”, “Жар-птушка”, а ў цэнтры вёскі нават быў пастаўлены паклонны крыж, які, як і належыць, быў асвечаны бацюшкам, — расказвае намеснік дырэктара Наталля Іосіфаўна Макась.

Палітра вобразаў

Пры дапамозе валуноў было вырашана не толькі ўпрыгожыць прышкольную тэрыторыю, але і зрабіць працэс навучання дзяцей больш цікавым, рознабаковым. Цяпер, дзякуючы арыгінальным экспазіцыям, на школьным двары можна праводзіць урокі гісторыі, літаратуры, геаграфіі, біялогіі. Адыгрываюць скульптуры і дзейсную ролю ў грамадзянска-патрыятычным выхаванні. Чаго варта толькі каменнае слова “Беларусь”. Ствараюць скульптуры і асаблівую атмасферу валуновай казкі, настройваюць вучняў і настаўнікаў па дарозе на заняткі на асаблівы лад.
Кожная скульптура — гэта не проста адмыслова апрацаваны валун, а цэлая палітра вобразаў. Напрыклад, каменная жар-птушка сімвалізуе своеасаблівую захавальніцу ведаў, вечнае ўваскрашэнне, адраджэнне. Пра гэта велікасельскія настаўнікі расказваюць выхаванцам дзіцячага садка, а таксама малодшым школьнікам пры вывучэнні казак. Пры дапамозе валуноў дзеці могуць даведацца і пра традыцыі свайго народа. Таму і стаіць тут каменны старац з доўгай барадой, нагадваючы пра Дзяды — дзень памінання продкаў. А вось слова “Беларусь” упрыгожвае падножжа штучнага кургана, прыкладна такога, пра які гаварыў некалі ў сваім творы Янка Купала. Курган, каля падножжа восем валуноў, высечаныя на якіх літары ўтвараюць слова “Беларусь”. Нейкая сімволіка тут таксама ёсць, ці не праўда?
Адным з галоўных элементаў дэкору з’яўляюцца каменныя жорны, якія ляжаць каля школьнай брамы на алеі ведаў “АБВГДэйкі” — каменных літар алфавіта. Гэтыя жорны падарыў школе ад зін мясцовы жыхар. Як узгадвае Наталля Іосіфаўна, калі жорны сталі часткай экспазіцыі, то, падалося, што ў паветры адразу запахла зернем, хлебам.
Самы каштоўны прадмет школьнай экспазіцыі пад адкрытым небам — межавы камень, які датуецца XVIII стагоддзем. Завітаў ён на падворак вучэбна-педагагічнага комплексу з тых часоў, калі сучасная Дзяржыншчына была краем панскіх маёнткаў. На мяжы памешчыцкіх уладанняў якраз і ставіліся такія валуны. Дзякуючы гэтаму каменю, многія дзеці зацікавіліся гісторыяй вёскі і нават далучыліся да археалогіі, пачалі збіраць каменьчыкі на беразе мясцовай рэчкі Пярэкуль, на месцы паселішчаў нашых далёкіх продкаў.
— Вы б толькі бачылі, з якім імпэтам вучні збіралі разам з Віталем Феадосьевічам гэтыя камяні, з якой цікавасцю і нецярпеннем адмывалі іх ад бруду, як вызначалі іх прызначэнне. Дзецям трапляліся і рэшткі наканечнікаў стр эл або дзідаў, і акамянелыя ракавіны, якія калісьці ляжалі на дне мора, што мільён гадоў назад пляскалася на месцы вёскі. Многія з тых знаходак перададзены ў школьны музей, — паведаміла Наталля Іосіфаўна.

Лісце памяці

У 2009 годзе валуновую частку экспазіцыі папоўніў яшчэ ад зін арыгінальны экспанат з выгравіраваным надпісам: “Помнім цябе, настаўнік”. Гэты валун нібыта запрашае прайсціся па прысадзе, пасаджанай у гонар велікасельскіх настаўнікаў, якія ўжо пайшлі з жыцця. Адразу за валуном шапацяць маладыя каштаны, ліпа і дубок.
— Ідэя закладання прысады ўзнікла ў кіраўніка школьнага музея Тамары Раманаўны Заблоцкай пасля таго, як пайшла з жыцця наша маладая калега настаўніца гісторыі Таццяна Мікалаеўна Сіняк. У памяць пра яе было вырашана пасадзіць дрэўца. Аднак адным саджанцам вырашылі не абмяжоўвацца і ўшанаваць усіх калег, у тым ліку былую піянерважатую партызанскую сувязную Аляксандру Сяргееўну Шаўцову, якая ў гады вайны была спалена разам з будынкам школы. Урачыстае мерапрыемства адбывалася ў красавіку. Сабраліся выпускнікі, родныя настаўнікаў, сённяшнія навучэнцы, педагогі, работнікі школы. З дапамогай сельсавета закупілі саджанцы, у асноўным каштаны. У памяць пра Таццяну Мікалаеўну пасадзілі ліпку, а ў памяць пра былога дырэктара Алега Антонавіча Заблоцкага — дубок. Кожнае дрэва агароджана, каля яго шыльда, на якой пазначана імя настаўніка. Гэта ўжо ідэя Наталлі Мікалаеўны Ермаловіч. Хутка з’явіцца шыльда і каля яшчэ аднаго каштана, пасаджанага ў гонар настаўніка музыкі Міхаіла Міхайлавіча Вайтовіча, які нядаўна пайшоў з жыцця, — паведаміў дырэктар школы Віктар Часлававіч Залуцкі.
Лічыцца, калі некалькі пасаджаных дрэў не прыжываецца, то гэта нармальная з’ява. Усё ж такі новая глеба, новыя ўмовы для росту, а іх можа вытрымаць не кожнае дрэўца. Аднак на тэрыторыі Велікасельскага ВПК страты не назіраліся. І гэта нядзіўна, бо саджанцы падсілкоўвала не толькі вада, урадлівая велікасельская зямля, але і любоў, а таксама памяць, якую захоўваюць пра сваіх калег сённяшнія настаўнікі. І як сімвал гэтай памяці кожную вясну на каштанах, ліпе і дубку з’яўляецца маладое лісце.

На пачэсным месцы

Нашы адносіны да валуноў, якімі ледавікі шчодра надзялілі беларускую зямлю, звычайна такія: некаторыя мы лічым помнікамі прыроды і ахоўваем на дзяржаўным узроўні, іншыя выкарыстоўваем у якасці будаўнічых матэрыялаў. Аднак тысячы камянёў самых розных памераў проста ляжаць на ўскрайках дарог, сярод палёў, у гушчэчы лясоў. Нікому не патрэбныя, нікім не заўважныя, яны на працягу стагоддзяў слухаюць у адзіноце шапаценне траў і дрэў, старэюць, пакрываюцца мохам. Багата валуноў і ў ваколіцах Вялікага Сяла. Але тут яны не адчуваюць сябе адзінокімі. Пра іх клапоцяцца, іх шануюць, яны займаюць самае пачэснае месца каля школьнага ганка.

 

Ігар ГРЭЧКА.
Фота аўтара.